2.2. Problem badawczy

Celem każdego procesu badawczego jest sformułowanie i rozwiązanie określonego problemu badawczego. Problem badawczy według S. Nowaka jest to pewne pytanie lub zespół pytań, na które odpowiedzi ma dostarczyć badanie [13, s. 214]. Każde badanie empiryczne zaczyna się od sformułowania problemu badawczego, który nadaje kierunek temu badaniu, pozwala na sformułowanie hipotez badawczych, określa wybór metod badawczych i zakres poszukiwanych informacji szczegółowych, stanowiących materiał dowodowy, prowadzi do sformułowania wyników badań w postaci twierdzeń będących odpowiedzią na problem badawczy. Sformułowanie problemu badawczego ma zatem kluczowe znaczenie przesądzające o dalszych etapach procesu badawczego.

Problem badawczy należy odróżnić od problemów społecznych, które często bywają genezą problemów badawczych. Na przykład problemem społecznym może być wysoka fluktuacja załogi jakiegoś przedsiębiorstwa i jej skutki społeczne, organizacyjne lub ekonomiczne. Natomiast problemem badawczym zainspirowanym dolegliwościami wysokiej fluktuacji może być pytanie: “Jakie czynniki stabilizują systemy społeczne?” Problemem społecznym jest sytuacja, która wymaga zmiany lub określonych działań w świetle uznawanego systemu wartości, problem  badawczy zaś to pytanie, domagające się opisu i / lub wyjaśnienia określonej sytuacji społecznej.

Problem badawczy należy odróżnić od przedmiotu badań. Przedmiotem badań może być np. funkcja personalna, system wynagrodzeń, działalność socjalna, absencja chorobowa itp. Określenie przedmiotu nie przesądza jeszcze o tym jakie pytania formułuje się pod adresem tych zjawisk, z jakiego punktu widzenia zamierza się je badać, jakiego typu twierdzenia chciałoby się uzyskać w wyniku badań. Natomiast problemem badawczym mogą być pytania:

  • Jak zależy funkcja personalna organizacji od cyklu rozwoju organizacji?
  • Jak system wynagrodzeń w określonej organizacji wpływa na motywację do pracy?
  • Czy działalność socjalna przyczynia się do zmniejszenia fluktuacji załogi?
  • Jakie są pozazdrowotne czynniki kształtujące poziom absencji chorobowej?

W odniesieniu do każdego przedmiotu badań można postawić wiele pytań, dlatego nie można ograniczyć się jedynie do określenia przedmiotu badań. Jeśli badacz określi tylko przedmiot badań, to znaczy, że wie tylko, co  chce badać, a nie wie, o co chce pytać, jakiego rodzaju odpowiedzi szuka, i jakiego rodzaju informacje powinien zbierać, a jakie pomijać, chociaż dotyczą przedmiotu jego badań [14, s. 31].

Problem badawczy należy odróżnić też od narzędzi badawczych. Zarówno problem badawczy, jak i narzędzie badawcze może być sformułowane w postaci pytań . Na przykład ankieta jest narzędziem badawczym i jednocześnie jest zbiorem pytań. Między pytaniem będącym problemem badawczym a pytaniem–narzędziem badawczym zachodzą różnice:

a)   Hierarchii. Narzędzia badawcze – ich treść, ilość i zakres – wynikają z problemu badawczego.

b)  Celu. Pytanie jako narzędzie badawcze służy do uzyskania pojedynczej informacji niezbędnej do rozwiązania problemu badawczego.

c)   Stopnia trudności. Problemy badawcze są to pytania trudne, służące  pogłębieniu wiedzy naukowej, zaś pytania w ankiecie nie mogą przekroczyć poziomu wiedzy respondentów nie będących specjalistami w zakresie problemu badawczego.

d)  Stopnia ogólności. Nauka zajmuje się tym co ogólne, a nie tym co szczegółowe. Odtwarzanie faktów nie jest nauką lecz faktografią. Rozwiązywanie problemów badawczych polega nie na reprodukowaniu faktów, lecz na ich interpretacji, uogólnieniu, budowaniu modeli zjawisk i formułowaniu teorii.

Po sformułowaniu problemu badawczego badacz może postawić hipotezy badawcze. Są to wstępne twierdzenia przyjęte bez dowodu, których prawdziwość ma być udowodniona lub obalona w wyniku podjętych badań. Jakkolwiek formułowanie hipotez nie jest konieczne (znanych jest wiele wybitnych badań, w których nie stawiano na wstępie hipotez badawczych), to jednak hipotezy są bardzo pożądanym narzędziem badawczym. Ułatwiają porządkowanie faktów, sugerują kierunki zależności, ułatwiają obserwację, umożliwiają ocenę ważności stwierdzonych zjawisk, konkretyzują problematykę badawczą i określają jej zakres.

Z drugiej strony hipotezy mogą też utrudniać poznanie prawdy zwłaszcza wówczas, gdy badacz nadmiernie wierzy w prawdziwość przyjętych hipotez i przez to nie zauważa faktów przeczących hipotezom. Zafascynowany swoją hipotezą badacz analizuje zebrany materiał selektywnie, wybierając  fakty zgodne z jego hipotezą, a odrzucając niezgodne. Przed tym niebezpieczeństwem ostrzegał T. Haxley, doradzając: “Bądź wobec faktu, jak małe dziecko, zawsze gotowy do odrzucenia każdego uznawanego poglądu, idź pokornie tam, gdzie prowadzi cię natura (w domyśle rzeczywistość empiryczna), bo w przeciwnym razie niczego się nie nauczysz” [cyt. za 2, s. 66].Stanisław Ossowski w podobnym kontekście przypominał, że “obowiązkiem badacza jest nieposłuszeństwo w myśleniu” zwłaszcza wobec powszechnie uznawanych prawd, idei, wartości i ideologii.

Refarat został znaleziony:

  • problem badawczy
  • problem badawczy ankieta
  • problemy badawcze mają postać
  • cel badawczy a problem badawczy
  • cel problem badaeczy roznice
  • problem badawczy jak wyjasnioc
  • problemy badawcze