3.3. Wybrane zasady formułowania pytań kwestionariuszowych i budowania ankiety cz.4
29 listopada 201010. Należy unikać błędu multiplikacji.
Błąd ten polega na żądaniu kilku informacji w jednym pytaniu. Na przykład;
“Czy studia na kierunku zarządzanie są łatwe i rozwijające?
a. Tak
b. Nie
c. Nie wiem”
Jak może odpowiedzieć na to pytanie respondent, który uważa, że studia te są rozwijające ale trudne.
Błąd multiplikacji powstaje najczęściej w dwóch sytuacjach:
a) łączenie kilku informacji w jednej odpowiedzi:
Jakie są pożądane cechy pracownika naukowego?
solidność i pracowitość,
uczciwość i prawość,
rozsądek i rozwaga.
b) Żądanie kilku informacji w jednym pytaniu:
Jakie zawody pragnąłby Pan, aby posiadały Pana dzieci?
Pragnąłby inne zawody dla córek, a inne dla synów.
Czy Pana(i) rodzice pracowali zawodowo, gdy Pan(i) był(a) dzieckiem Ojciec tak, matka nie.
Czy pozycja społeczna Pana(i) najbliższych znajomych w porównaniu z Pana(i) pozycją jest wyższa, taka sama, niższa?
Zależy którzy znajomi – jedni mają wyższą pozycję, a drudzy niższą.
Na zakończenie przeglądu zasad formułowania pytań jeszcze kilka rad na temat układania kwestionariusza, czyli kolejności pytań [4, 9].
1. Kwestionariusz nie powinien być zbyt męczący i nużący.
Nie powinno się więc umieszczać jedno za drugim pytań bardzo trudnych; niewskazane jest, aby zadawać np. najpierw pytania o opinie, a potem tylko o fakty; nie powinno być całych stron zajętych pytaniami ze skalami, pytaniami-tabelami, pytaniami z historyjkami itd.
2. Zapewnić ciągłość tematyczną.
Kwestionariusz winien być tak skonstruowany, by tematycznie stanowił sensowną całość. Zadawane pytania powinny więc logicznie wynikać jedno z drugiego. Oznacza to, że zadawane pytania nie mogą “skakać” z tematu na temat w przypadkowej kolejności. Zdaniem C. F. Cannela i R. Kahna, “Dobrze skonstruowany kwestionariusz ułatwia badanemu przechodzenie od jednego tematu do drugiego, a czasem pozwala mu przewidzieć następne pytanie, gdyż wydaje mu się ono tematem do omówienia logicznie wypływającym z poprzedniego” [cyt. za 4, s. 136]. Wywiad lub ankieta powinny być podobne do zwykłej rozmowy, w której przechodzenie od tematu do tematu jest niemal niezauważalne dla rozmówców.
3. Od ogółu do szczegółu
Pytania dotyczące tego samego problemu winny być stawiane tak, by najpierw następowały te najbardziej ogólne, a następnie coraz bardziej szczegółowe. Pozwala to przezwyciężyć psychiczne opory respondenta, które mogłyby się pojawić wówczas, gdyby zaczynano go pytać od razu o szczegóły. Jest to ponadto zgodne z logiką i uwzględnia zjawisko zwane “promieniowaniem” pytań (tj. absorbowaniem uwagi respondenta przez pytanie, na które zakończył on już udzielanie odpowiedzi).
4. Zdobyć zaufanie respondenta.
Kwestionariusz winien rozpoczynać się od jednego lub dwóch pytań wstępnych, mających za zadanie wzbudzenie u respondenta zainteresowania problematyką badań. Nie mogą to być oczywiście pytania zadawane dla samego wprowadzenia. Są one równie ważne dla rozwiązania problemu badawczego jak wszystkie inne, ale powinny to być pytania względnie łatwe, odnoszące się do zagadnień nie wymagających zbyt wielkiego wysiłku umysłowego i oczywiście nie mogą być drażliwe.
W przypadku, gdy badacz chce zadać pytania odnoszące się do zagadnień drażliwych lub bardzo osobistych, należy czynić to po odpowiednim przygotowaniu respondenta, ponieważ nie powinien on być takimi pytaniami zaskakiwany. Zaleca się, aby pytania tego rodzaju umieszczać raczej na końcu kwestionariusza. Jest to wskazane po pierwsze dlatego, że po udzieleniu odpowiedzi na większość pytań kwestionariusza badany nabiera nawyku do odpowiadania na pytania, a po drugie, ewentualna niechęć do badania, wywołana drażliwym pytaniem nie wpłynie już na całokształt odpowiedzi udzielonych wcześniej [4, ss. 135-140].