4. Technika wywiadu i rozmowy kwalifikacyjnej z kandydatami do pracy
29 listopada 20104.1. Wywiad jako sytuacja społeczna
Treść i jakość wypowiedzi respondenta zależą nie tylko od poprawnie formułowanych pytań, ale także od umiejętności ich zadawania, zaaranżowania sytuacji wywiadu i odegrania roli badacza lub ankietera. Wywiad jest techniką zdobywania informacji, ale jednocześnie jest określonym zdarzeniem społecznym, w którym biorą udział bezpośrednio ankieter lub badacz oraz respondent, a pośrednio także inne podmioty jak zleceniodawcy, interpretatorzy wypowiedzi, odbiorcy (ci, którzy wykorzystają uzyskane wypowiedzi). Obecność innych podmiotów jest uświadamiana przez respondenta, co ma wpływ na jego wypowiedzi. Również ankieter, jego osoba, sposób zachowania się, sposób zadawania pytań oddziałuje na respondenta i determinuje jego wypowiedź.
Wywiad jest sytuacją lub zdarzeniem społecznym, na które składają się cztery elementy: [9, s. 31-54].
1. Warunki społeczne, kulturowe i polityczne kraju lub zakładu pracy.
Sytuacja polityczna obecnie w Polsce sprzyja prowadzeniu badań ankietowych, tworzą się również normy kulturowe nadające sytuacji wywiadu cechę naturalności. Ale różne szczególne wydarzenia czy to ogólno-społeczne, czy lokalne lub w badanej organizacji mogą wywierać silny wpływ na treść wypowiedzi, np. gdy pytamy o zadowolenie z wynagrodzenia w czasie zapowiedzianej reformy systemu wynagrodzeń, albo gdy pytamy o deklaracje chęci pozostania w miejscu pracy, gdy jest bezrobocie itp. Nadzieje, lęki, poczucie zagrożenia wynikające z aktualnej sytuacji bardzo silnie wpływają na treść wypowiedzi.
2. Warunki wywiadu.
Na warunki wywiadu składają się takie czynniki jak:
- miejsce np. w pracy, w kawiarni, w domu respondenta, na ulicy, w pociągu podczas podróży itp.
- pora dnia lub roku,
- pomieszczenie i jego wystrój,
- obecność i ewentualne wtrącanie się do rozmowy osób trzecich.
Nawet bierna obecność osób trzecich podczas wywiadu bardzo silnie wpływa na treść wypowiedzi. Na przykład w wywiadach, w których pytano o takie sprawy jak życie rodziny, dochody, stosunek do rozwodów przeprowadzanych w obecności współmałżonka, respondenci udzielali odpowiedzi nietrafnych, nie ujawniali swoich prawdziwych opinii lub faktów. Podobne zjawisko zaobserwowano, gdy pytano o pracę zawodową, o stosunek do zwierzchników w miejscu pracy i w obecności współpracowników. Należy zatem wybierać czas i miejsce wywiadu możliwie najbardziej neutralne z punktu widzenia tematu badań.
3. Atmosfera wywiadu.
Na atmosferę wywiadu składają się różne procesy psychiczne obu partnerów takie jak: emocje, wysiłek intelektualny, rozumienie się, empatie, wzajemne podobieństwo. W dobrej lub bardzo dobrej atmosferze uzyska się dużo więcej odpowiedzi trafnych i istotnych niż wtedy, gdy atmosfera jest niedobra (sztywna, chłodna, urzędowa lub niechętna). Podstawowym elementem atmosfery jest empatia, czyli przejmowanie przez badacza uczuć respondenta, ich wierne odzwierciedlenie, ale nie przeżywanie ich. Badacz nie może zapomnieć, że podstawowym celem wywiadu jest zdobycie informacji, a nie wymiana informacji i przeżyć. Trzeba też pamiętać, że empatia jest techniką wzajemnego, a nie tylko jednostronnego rozumienia się. Badacz powinien zdawać sobie sprawę, czy prowadząc rozmowę nie przeżywa uczuć niechęci i antypatii do rozmówcy. Respondent może bowiem wyczuć je w wyniku własnej empatii, a to pociągnie za sobą zerwanie kontaktu i uniemożliwi dalsze badanie. Wynika stąd wniosek, że badacz kierując postępowaniem rozmówcy nie może zapominać o kontrolowaniu własnych przeżyć zwłaszcza emocjonalnych. Gdy brak jest więzi emocjonalnych między obydwoma stronami, to nie pomagą nawet najpoprawniej sformułowane pytania.
Jednocześnie w skutecznym przebiegu wywiadu przeszkadza nazbyt wielkie zbliżenie emocjonalne jego uczestników. Wówczas respondent wybiera tylko takie tematy, które podtrzymują nastrój komitywy i zafascynowania swoją osobą ze strony ankietera, a unika wszystkiego, co mogłoby świadczyć o nim mniej korzystnie, albo co niweczyłoby obustronną sympatię. To niebezpieczeństwo zmusza badacza do wysiłków, aby wytworzyć atmosferę poważną i rzeczową, zamiast nadmiernie emocjonalnej czy “czułostkowej”. Osoba badana uświadamia sobie wtedy, że jest rozumiana, że ankieter wczuwa się w jej sytuację. Równocześnie respondent jest pewny, że może mówić wszystko, że nie spotka się z krytyką, wyrzutem ani oceną zdarzeń i że nie będzie w żaden sposób osądzany. Rozmówca nie boi się wówczas, że mogą zajść takie sytuacje, w których trzeba będzie bronić się przed zarzutami i krytyką. Takie poczucie akceptacji, bezpieczeństwa i swobody w poruszaniu poszczególnych tematów zachęca go do mówienia i do szczerości.