Pogrubienie oznacza użycie czcionek o mocniejszym rysunku. Jego celem jest wyróżnienie określonych wyrazów czy fragmentów tekstu.

S p a c j a oznacza dodatkową odległość między poszczególnymi literami danego wyrazu (tzw. r o z s t r z e l e n i e). Stosowana jest ona w celu specjalnego wyróżnienia (podkreślenia) określonego wyrazu, wyrazów czy zdania. Korzystanie ze spacji wymaga umiaru. Przy stosowaniu jej dla dłuższych ustępów zatraca się zamierzony efekt. Nie używa się spacji we wzorach, formułach, wiązaniach matematycznych i chemicznych, nutach itp.

Kursywa (zwana także italiką) jest rodzajem pisma, w którym używa się czcionki pochylonej w prawo, zbliżonej kształtem do pisma ręcznego. Wyróżnienie za pomocą kursywy jest bardzo estetyczne. Kursywą wyróżnia się poszczególne wyrazy, zwroty, zdania, a nawet całe ustępy. Najczęściej jest ona stosowana w pisaniu

• dedykacji,
• wstępów,
• zwrotów łacińskich lub zwrotów z innego języka, np. ignorantia iuris nocet, in extenso,
• zwrotów oryginalnych,
• wmontowanego w tok przedstawiania elementu innej relacji,
• tytułów cytowanych w przypisach prac, np. R.Schulz, Procesy zmian i odnowy w oświacie. Wstęp do teorii innowacji, Warszawa 1980, s. 25 i n.

Uwaga. Poza oryginalnymi przykładami w tekście niniejszej pracy w zasadzie nie respektowano tej ostatniej reguły.

1) przy cytowaniu tekstu,

2) przy pisaniu nazw czasopism,

3) w okolicznościach szczególnych, w których chodzi o wyeksponowanie oryginalności sformułowania.

Ad 1)  Cytowanie oznacza dosłowne przytoczenie tekstu wypowiedzianego lub napisanego (wydrukowanego), połączone z jednoczesnym wskazaniem źródła, a w przypadku tekstów pisanych połączone z dokładnym określeniem miejsca, z którego cytat pochodzi. Cytat może być krótki, długi lub bardzo długi. Nawet wtedy, gdy cytat wyróżnia się odmiennym krojem czy wielkością czcionki, stosowanie cudzysłowu jest niezbędne.

Uwaga. Termin cytowanie jest wieloznaczny i oznacza:

a) cytowanie w rozumieniu dosłownego przytaczania tekstu (wyżej opisanego),

b) określenie w przypisach źródła i miejsca przytoczonego cytatu, poglądu, stanowiska itp.,

c) powoływanie się na bibliografię przy katalogowym opracowaniu zbiorów.

Ad 2)  Wydawniczy zwyczaj pisania nazw czasopism (gazet) w cudzysłowie nie jest ostatnio przestrzegany bezwzględnie. Niemniej wydaje się, iż w pracach magisterskich, dla potrzeb wyróżnienia czasopism jako osobnej kategorii źródeł, używanie cudzysłowu przed nazwą i po nazwie (ale przed oznaczeniem roku) należałoby zachować. Oznaczenie czasopism pisane skrótem, na który składają się duże litery kolejnych wyrazów nazwy (bez kropek), nie jest objęte cudzysłowem.

Ad 3)  Dokładny opis wyróżnionych okoliczności szczególnych nie jest tu możliwy, a nawet celowy. W ogólnym natomiast ujęciu przez okoliczności te należy rozumieć takie sytuacje, w których poszczególne wyrazy czy zwroty występują w znaczeniu wyraźnie odmiennym od potocznego, czyli sytuacje, w których ważne jest wyróżnienie oryginalności sformułowania i oryginalności jego rozumienia.

Uwaga. W żadnym wypadku nie piszemy tytułów cytowanych publikacji w cudzysłowie.

Ponieważ uchybienia w tym względzie zdarzają się, zwłaszcza w ostatnim czasie, nawet niektórym poważniejszym wydawnictwom, absolwent uczelni, by łatwo mógł je krytycznie dostrzec, sam musi przejść trudną szkołę pisania (redagowania).

1)     Tekst winien być pisany z uwzględnieniem akapitów. Tekst bez akapitów jest nużący i mniej czytelny. Brak wyróżnionej za pomocą akapitu cezury między poszczególnymi sekwencjami ujęcia prowadzi też nierzadko do utrudnienia w ocenie przedstawionego materiału. Akapit jest wcięciem lewej strony wiersza wskazującym na nową myśl w tekście. Inaczej rzecz ujmując, powiemy, iż akapitem oznacza się samodzielny ustęp tekstu bądź początek nowego ustępu.

W ujęciu drukarskim akapit wynosi zazwyczaj 1, 1,5 lub 2 firety, przy czym przeciętnej szerokości litery (także cyfry arabskiej) odpowiada średnio trzecia część firetu. Oznacza to, że wcięcie akapitowe kończy się mniej więcej na pionie odpowiednio trzeciej, czwartej, piątej lub szóstej litery. Te – orientacyjne tylko – ustalenia mają dla pisania pracy magisterskiej małe znaczenie.

W ujęciu praktycznym natomiast można przyjąć, iż akapit kończy się na pionowym prawym boku kwadratu odległości między wierszami.

Oznacza to, że wiersz z uwzględnieniem akapitu zaczyna się zazwyczaj na pionie czwartej lub piątej litery następnego wiersza. Orientacja ta nie dotyczy, oczywiście, tekstów publikowanych, w których akapit pełni rolę specjalną (np. dekoracyjną), lub tekstów wynikających z osobnych tradycji wydawnictwa; uwagi te jednak nie odnoszą się do prac magisterskich (po łacinie a capite znaczy od początku, od głowy).

2)     W wierszu poprzedzającym wiersz nie zaczynający się od akapitu musi hyc wyczerpana cała jego długość.

3)     W razie potrzeby wyróżnienia określonego fragmentu tekstu, piszący pracę magisterską stoi przed pewnym wyborem. Podkreślanie tekstu i pisanie spacją są mało eleganckie. Może wtedy użyć pogrubienie czcionki lub pisanie kursywą. Można też zastosować wcięcie tekstu na całej jego wysokości.

4)     Stosowane w tekście wyliczenia muszą następować z poszanowaniem ogólnych reguł redakcji. Oznacza to, że każdy kolejny punkt wyliczenia poprzedzony jest akapitem, w zależności zaś od kontekstu wyliczane punkty oddzielane są przecinkiem, średnikiem, a nawet kropką; np.:

Do decyzji wydanych „bez podstawy prawnej” NSA w swoim orzecznictwie zaliczam decyzje:

a) wykraczające poza sferę stosunków administracyjno-prawnych;

b) wydane na podstawie przepisów prawnych pozaustawowych;

c) wydane w sprawach, w których stan prawny jest kształtowany z mocy samego prawa, co wyklucza możliwość działania administracji w formie decyzji;

d) wydane w sprawach, w których z mocy przepisów prawa materialnego czynności powinny być dokonane w formie innej niż decyzja;

e) wydane na podstawie przepisów prawa materialnego regulujących stany faktyczne oczywiście odmienne od stanów faktycznych sprawy rozstrzyganej taką decyzją, a więc wydane na podstawie przepisów, które nie mogą mieć zastosowania w danej sprawie.

5)     Warto pamiętać, że dokładniejszy opis, interpretacja lub analiza może się zaczynać od wyrazu Ad i że to ad jest całym wyrazem, a nie skrótem, toteż nigdy nie jest zakończone kropką. Jeśli punkty wyliczenia mają następujące oznaczenia:

I. ….                 A. ….               1) ….

II. ….                B. ….               2) ….

III. ….               C. ….               3) ….

to ich połączenie z ad na początku zdania uzyska następujące postacie:

Ad 1. ….         Ad A. ….         Ad 1) ….

Ad II. ….          Ad B. ….         Ad 2) ….

Ad III. ….         Ad C. ….         Ad 3) ….

6)     Teksty cytowane zaczynające się od nowego wiersza pisze się tak jak w oryginale. Zatem np. wiersze pisze się zazwyczaj bez akapitu.

7)     W razie zamieszczania na stronie rysunków, wyliczeń, tabel itp. ewentualna przestrzeń boczna nie może być zapisana.

8)     W tekście podstawowym (nie w przypisach), gdy twórczość jakiegoś autora jest przedmiotem opisu czy analizy, można zalecić pisanie imienia w pełnym brzmieniu. Regułę tę jednakże trzeba utrzymać w całej pracy.

9)     Nazwisk cytowanych autorów w zasadzie nie poprzedzamy ewentualnymi stopniami czy tytułami naukowymi.

10)  Nie należy zaczynać zdań od znaku (w związku z wymogiem zaczynania zdań dużą literą). Tak więc zamiast np. 1 września 1972 piszemy: Dnia 1 września 1972; zamiast: § 4 rozporządzenia piszemy: Paragraf 4 rozporządzenia. By uniknąć zaczynania od znaku, możemy przestawić szyk zdania. W pracach z zakresu nauk ścisłych uwaga ta ma charakter względny.

11)  Zdanie kończące się skrótem zakończonym kropką nie wymaga dodatkowej kropki oznaczającej koniec zdania.

12)  Po każdym znaku interpunkcyjnym w tekście należy wstawić odstęp.

13)  Należy unikać wszelkiego nadużywania: dwukropka, cudzysłowu, spacji, zwrotów ulubionych przez autora. Ale nade wszystko należy unikać stałych, zakorzenionych błędów gramatycznych, ortograficznych, stylistycznych, logicznych, redakcyjnych.

Niemniej zawsze dobrze napisane zakończenie ma być zwieńczeniem zapowiedzianego we wstępie, a przeprowadzonego w pracy zamysłu (zadania) badawczego, niezależnie od dziedziny zainteresowań i szczególnego przedmiotu pracy. Takie ujęcie oznacza, że:

1)    istnieje bezpośrednia relacja między wstępem, rozdziałami (częściami) i zakończeniem; zakończenie nie jest elementem nowym, innym, obcym, ale jest częścią całości;

2)    bazą ustaleń dokonanych w zakończeniu są zamierzone (we wstępie) i osiągnięte (w rozdziałach) wyniki badawcze; właśnie resumpcja tych wyników stanowi główną treść zakończenia;

3)    wskazując na ową resumpcję, nie należy jej utożsamiać z relacją powtarzającą wyniki osiągnięte w pracy, ale z takim ich przedstawieniem, które daje podstawę nowym i wyrażonym myślom w postaci twierdzeń syntetycznych, powstałych na podstawie dotychczas osiągniętych szczegółowych ustaleń;

4)    właśnie zakończenie ma realizować regułę przejścia od szczegółowego do ogólnego;

5)    w zakończeniu można też eksponować refleksję o tym, dlaczego osiągnięto taki a nie inny wynik, co może być nawiązaniem także do możliwości dostępu do źródeł, możliwości przeprowadzenia określonego doświadczenia itp.;

6)    w zakończeniu jest miejsce na to, by ustosunkować się do kwestii podjętych w pracy, ale nie rozstrzygniętych, oraz do kwestii, które nie zostały podjęte, ale zostały zgłoszone;

7)    zakończenie jest dobrym miejscem na ogólną ocenę tego, co zostało w pracy szczegółowo przedstawione, a nawet na sądy wartościujące, jeśli ich treść nie wykracza poza konsekwencje przyjętej metody badań i poza kompetencje badającego;

8)   stosownie do tytułu pracy i jej treści, odnoszącej się zazwyczaj do osób, twórczości, zjawisk, praw, pojęć, faktów, nurtów, działalności, organizacji, w zakończeniu należy starannie dopilnować logiczności ujęcia relacjonowanych wyników badań.

Podstawową jednostką składową pracy magisterskiej pisanej jest rozdział. Wprawdzie nie zawsze (w zbadanych pracach) rozdział nazwany jest rozdziałem, to jednak zawsze jest wydzielony.

Trudno ustalić uniwersalny sposób podziału na rozdziały. Każda dziedzina ma tu swoje miary postępowania, a każda materia i każdy zamysł wymagają indywidualnego podejścia, stosowania innych kryteriów i innych płaszczyzn oglądu. Można natomiast określić ogólne funkcje podziału na rozdziały (części).

• Po pierwsze, rozdziały mają obrazować podział treści pracy czy też ostateczne i szczegółowe uporządkowanie tej treści.
• Po drugie, podział na rozdziały ma być przejrzysty, logicznie spójny, nie dający możliwości niezamierzonym powtórzeniom.
• Po trzecie, wyróżnione rozdziały (podrozdziały), odzwierciedlając wyodrębnienie zagadnień szczegółowych, mają dawać możliwość badawczego pójścia w głąb materii.
• Po czwarte, nazwy rozdziałów winny zarazem dawać informacje o metodzie badawczej (eksperymenty, doświadczenia, badanie praktyki, inne metody empiryczne).

Uwaga: Podział na rozdziały (części, podrozdziały) jest pracą twórczą.

B. Wymogi wewnętrznego podziału rozdziałów

Podstawowym podziałem pracy magisterskiej jest podział na rozdziały. Czasami w szczególnych sytuacjach stosuje się pierwotny podział na części. Wszystkie rozdziały muszą się dzielić wewnętrznie według jednego wzoru, z dwoma tylko zastrzeżeniami.

• Po pierwsze mogą w pracy magisterskiej (innej) znajdować się rozdziały (rozdział), które w ogóle nie dzielą się wewnętrznie,
• Po drugie mogą znajdować się rozdziały, których podział wewnętrzny (jeśli chodzi o ilość jego stopni) jest krótszy.

Oznaczenie kolejnych stopni podziału rozdziału zależy od osobistych preferencji i przyzwyczajeń kierującego pisaniem pracy i autora pracy. Używane na każdym stopniu podziału znaki, np.

Rozdział I. Zarys …

1. Okres …

A. Szczególne …

nie mogą się powtarzać w ramach jednego rozdziału.

W celu zaznaczenia kolejności dzielenia materii bardzo ważne stają się porządnie zaznaczone kolejne wcięcia linią łamaną, idącą w prawo, w dół.

Spotyka się niekiedy (niestety nie zawsze czytelne) podziały według skali cyfrowej, np.:

Rozdział 1. …

1.1. …

1.2. …

1.2.1. …

1.2.2. …

1.2.3. …

1.2.4. …

1.3. …

1.3.1. …

2.1.1. …

A oto inne, wzięte z jednej książki, oznaczenie podrozdziału:

2.2.2.1.11.2.10. Zagęszczone metalizowane mieszaniny zapalające

Funkcja tego oznaczenia jest pewnie porządkująca, ale doprawdy trudno jest doszukać się w niej informacji.

Pokażmy więc czytelny przykład podobnego ujęcia (jakkolwiek niekonsekwentnego,

ponieważ wstęp oznaczony jest cyfrą rzymską I).

Wszystkie rozdziały w pracy muszy się dzielić (w przypadku gdy się dzielą) według tych samych kryteriów i takich samych oznaczeń. Jeśli zatem jeden z rozdziałów dzieli się na trzy podrozdziały oznaczone kolejno punktami 1, 2, 3, to w innym rozdziale nie można przyjmować innego oznaczenia analogicznych podrozdziałów, korzystając np. z punktacji literowej A, B, C. Podobieństwo wewnętrznej budowy wszystkich rozdziałów musi być zachowana. W tekstach drukowanych tytułowi każdego z kolejnych podziałów odpowiada inna wielkość czcionek.

Do najważniejszych elementów wstępu, które da się wyodrębnić w pracach magisterskich, zaliczyć można:

1)       przedstawienie motywacji podjęcia tematu, to jest okoliczności i przyczyn zainteresowania się tematem;

2)       wyodrębnienie przedmiotu badania (niezależnie od tego, z jakiego obszaru i z zakresu jakiej nauki jest wybrany temat, ścisłe wyodrębnienie przedmiotu poznania jest niezbędne – po pierwsze po to, by wyznaczyć cezurę z innymi przedmiotami, a po wtóre – by wytyczyć pole i zasięg rozważań, które wstępnie nie muszą być koniecznie uzależnione od dotychczasowych ustaleń nauki wobec wybranej materii, choć dla większości prac magisterskich jest to uwaga być może za daleko idąca);

3)       przedstawienie szczegółowego i ogólnego znaczenia wybranego tematu; czasami jest to ważna okoliczność, mająca również znaczenie praktyczne;

4)       poczynienie początkowych ustaleń terminologicznych (jeśli zachodzi taka potrzeba);

5)       określenie charakteru i rodzaju źródeł, z których korzystano;

6)       oznaczenie i wyjaśnienie celu pracy;

7)       opis metod, które autor stosował (jest to dosyć uniwersalny fragment wstępu uniezależniony od faktu, że każda dyscyplina korzysta z metod innych, osobnych, często swoistych);

8)       opis zamierzonego postępowania (skorelowany ewentualnie z przyjętym podziałem na rozdziały czy części) dokonany w kontekście spodziewanych wyników.

Uwaga:

W zależności od dyscypliny naukowej, z zakresu której pisana jest praca, może nastąpić odpowiednie przemieszczenie akcentów wyróżnionych tu elementów wstępu.

Merytoryczna budowa spisu treści zależy, oczywiście, od piszącego i kierującego pracą, toteż chodzi tu jedynie o formalny układ spisu. Podstawowym korpusem spisu są rozdziały. Ich ilość może być dowolna i może się kształtować w zależności od szczegółowego podziału przedmiotu czy szczegółowego porządku przesłanek badania lub opisywania.

Spis treści musi być kompletny, to znaczy, że ma zawierać informację o wszystkich składowych elementach pracy. W pracy magisterskiej do elementów tych należą poza rozdziałami:

Wstęp (Wprowadzenie)

…………………………

…………………………

…………………………

Zakończenie (Wnioski)

Wykaz cytowanych źródeł (np. Wykaz źródeł prawa)

Wykaz cytowanej literatury (Wykaz cytowanych publikacji)

Wykaz innych materiałów

Wprowadzenie (Wstęp) może być objęte ramami rozdziału, np.

Rozdział I Wstęp

Rozdział II …

Rozdział III …

A oto praktyczny przykład włączenia wstępu do rozdziału:

Ponieważ niektórzy autorzy nie zaliczają wstępu do konstrukcji rozdziałów, warto przypomnieć, iż niezależnie od tego wyróżnienie wstępu jest wyróżnieniem na stopniu rozdziału, np.:

Wstęp

Rozdział I

Rozdział II

…

Każde wyróżnienie w spisie treści winno być oznakowane stroną. Oto inny przykład poprawnie napisanego spisu treści:

Uwaga:

W spisie treści musza być odzwierciedlone wszystkie podtytuły (śródtytuły) wyodrębnione w tekście podstawowym. Korzystając z edytora tekstu spis treści generowany jest automatycznie, przy czym należy pamiętać, że aby wszystkie podtytuły (śródtytuły) wyodrębnione w tekście podstawowym znalazły się w nim, muszą być zaznaczone stylem nagłówka (Nagłówek 1, Nagłówek 2 … itd.) z zachowaniem odpowiedniej hierarchii.

Spotykane są w wydawnictwach książkowych (poza specjalnymi edycjami) tylko cztery miejsca oznaczania strony: na środku na górze strony, na środku na dole strony, w prawym górnym rogu strony i w prawym dolnym rogu strony. Niektóre z oznaczeń noszą cechy ozdobności lub są specjalnie komponowane, czasem z uwzględnieniem żywej paginy czy dodatkowego określenia w osobnym wierszu u góry treści strony, tytułu pracy lub rozdziału czy imienia i nazwiska autora (to dodatkowe określenie zdarza się czasami i w pracach magisterskich). Dla prac magisterskich, z powodu przypisów znajdujących się na dole strony, najbardziej widoczne są oznaczenia na górze strony. Strony oznaczamy samymi cyframi, bez jakichkolwiek dodatkowych znaków. Oznaczenie numerowane w prawym górnym rogu nie powinno wystawać poza prawy margines kolumny. Strona, na której zaczyna się nowy rozdział, z powodów estetycznych nie musi być numerowana, chyba że numeracja znajduje się na dole strony.

• oznaczenie uczelni, wydziału, kierunku studiów, nazwy jednostki organizacyjnej uczelni, w której pisana jest praca,
• imię i nazwisko autora pracy,
• tytuł pracy,
• oznaczenie osoby, pod kierownictwem której pisana jest praca,
• oznaczenie siedziby uczelni i roku napisania pracy.

Wskazane tu elementy składowe strony są niezbędne, ale też są wystarczające. Przykład dobrze skonstruowanej karty tytułowej znajduje się na sąsiedniej stronie.

Drobnymi wprawdzie, ale jednak błędami ortograficznymi są zazwyczaj nietrafnie pisane skróty od wyrazu doktor; piszącym (może poza pracami filologicznymi) trudno zrozumieć, iż dr jako skrót od wyrazu doktor pisze się bez kropki dla oznaczenia pierwszego przypadka liczby pojedynczej wyrazu skracanego.

Uchybienia te zdarzają się niestety również i w książkach naukowych. A zaczynać na pierwszej stronie od błędu ortograficznego nie wypada.

Tak więc odpowiednio skrócone zdanie:

Praca napisana pod kierownictwem profesora, doktora habilitowanego Cezarego Józefiaka może mieć tylko dwie poprawne postacie:

(1)   Praca napisana pod kierownictwem prof. dr. habil. Cezarego Józefiaka

(2)   Praca napisana pod kierownictwem prof. dra habil. Cezarego Józefiaka

ale

(3)   Praca napisana pod kierownictwem dr Elżbiety Nowak-Ferdhus,

Wreszcie należy pamiętać, że tytuły i inne dane (nie stanowiące skrótów) na karcie tytułowej nie są zakończane kropką.

Prawie wszystkie prace pisane są pod kierunkiem, a nie pod kierownictwem. Nie wynika stąd jednak żadne wskazanie, ponieważ obydwa sformułowania są poprawne.