IV. FORMY OCHRONY WYNAGRODZENIA
18 kwietnia 2010IV. FORMY OCHRONY WYNAGRODZENIA
Przepisy kodeksu pracy nie ustanawiają wymogu wypłaty wynagrodzenia za pracę wyłącznie w formie pieniężnej. Przepis art. 86 § 2 k.p. dopuszcza częściowe spełnienie wynagrodzenia w innej formie niż pieniężna jednakże tylko wówczas, gdy przewidują to ustawowe przepisy prawa pracy lub układ zbiorowy pracy.
Wynagrodzenie pieniężne stanowi zasadniczą formę wynagrodzenia za pracę, obok której występować może uzupełniająco inna forma, np. wynagrodzenie w naturze. Częściową wypłatę wynagrodzenia w innej formie niż pieniężna mogą wprowadzić tylko i wyłącznie ustawowe przepisy prawa pracy lub postanowienia układu zbiorowego pracy. Zatem nie jest dopuszczalne wprowadzenie częściowej odpłatności pracy w naturze drogą rozporządzeń, innym porozumieniem niż układ zbiorowy pracy, regulaminem wynagradzania, umową o pracę lub innym aktem, na podstawie którego powstaje stosunek pracy. Postanowienia tych aktów o częściowym spełnieniu wynagrodzenia w innej formie niż pieniężna będą nieważne.
Przepis art. 86 § 2 k.p. nie stawia natomiast żadnych ograniczeń w ustanawianiu składników wynagrodzenia w naturze w drodze ustawy. Artykuł ten nie określa również, jaką maksymalną część wynagrodzenia może stanowić wynagrodzenie w naturze. Z kolei wynagrodzenie w naturze, które przewidziane jest w układzie zbiorowym pracy, może stanowić tylko uzupełniający składnik wynagrodzenia. Postanowienie układu, które powodowałoby, że część wynagrodzenia płatna w naturze przewyższałaby znacznie część wynagrodzenia płatną w pieniądzu, stanowiłoby obejście prawa. „Nawet, jeżeli taki układ zostałby zarejestrowany, pracownik będzie mógł powołać się przed sądem na sprzeczność tego postanowienia z art. 86 § 2 k.p. i na podstawie art. 9 § 2 i art. 18 k.p. domagać się wynagrodzenia pieniężnego” (J. Skoczyński, Prawna ochrona wynagrodzenia za pracę, Warszawa 2000).
Na podstawie art. 86 § 2 k.p. wynagrodzenie pieniężne uznawane jest za korzystniejszą dla pracownika formę wynagrodzenia za pracę niż wynagrodzenie w naturze. Zgodnie z art. 18 k.p. strony stosunku pracy mogą kształtować w umowie o pracę uprawnienia pracownicze korzystniej niż przepisy prawa pracy lub postanowienia układu zbiorowego pracy. Strony nie mogą więc ustalić, że zamiast przewidzianej w przepisach ustawowych wypłaty wynagrodzenia w formie pieniężnej nastąpi wypłata w naturze Mogą natomiast postanowić, że zamiast przewidzianej w ustawie lub przepisach układowych wypłaty części wynagrodzenia w naturze nastąpi wypłata pieniężna.
Przepis art. 86 § 2 k.p. odpowiada uregulowaniom zawartym w Konwencji nr 95 Międzynarodowej Organizacji Pracy z dnia 1 lipca 1949 r. o ochronie wynagrodzenia za pracę, ratyfikowanej przez Polskę. Konwencja w art. 4 stanowi, że ustawodawstwo krajowe umowy zbiorowe lub orzeczenia rozjemcze mogą zezwolić na częściową wypłatę wynagrodzenia w naturze w zawodach lub przemysłach, w których ten rodzaj wypłaty jest ogólnie przyjęty w praktyce lub pożądany ze względu na charakter danego przemysłu lub zawodu, jednakże:
• wypłata taka nie może być dokonana w postaci napojów alkoholowych lub narkotyków,
• świadczenia w naturze muszą służyć użytkowi osobistemu oraz interesom pracownika i jego rodziny,
• wartość świadczeń w naturze musi być wyceniona słusznie i rozsądnie.
Zgodnie z postanowieniami Konwencji, wynagrodzenie pieniężne i wynagrodzenie w naturze nie są równorzędnymi formami wynagradzania. Wynagrodzenie w naturze może stanowić tylko część wynagrodzenia, a więc może być tylko składnikiem uzupełniającym.
Zasada ta znajduje również zastosowanie do wynagrodzenia minimalnego, którego wysokość ustalana jest przez Ministra Pracy i Polityki Socjalnej na podstawie art. 774 pkt 1 k.p. Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 29 stycznia 1998 r. w sprawie najniższego wynagrodzenia za pracę pracowników (Dz. U. Nr 16, poz. 74) stanowi, że wysokość wynagrodzenia minimalnego obejmuje również wartość deputatów.
Dopuszczalnym, za zgodą pracownika, sposobem zapłaty wynagrodzenia pieniężnego jest przekaz pocztowy lub przelew na konto bankowe pracownika.
Wykładnia art. 86 § 3 k.p. jest zgodna z postanowieniami przedstawionej wyżej Konwencji MOP nr 95. Art. 3 Konwencji stanowi, że wynagrodzenia pieniężne będą wypłacane wyłącznie w pieniądzu mającym prawny obieg, a wypłaty w postaci weksli, bonów, kuponów lub we wszelkiej innej formie uważanej za reprezentującą pieniądz mający prawny obieg, będą zakazane. Postanowienie art. 3 ust. 2 Konwencji przewiduje możliwość zezwolenia lub zarządzenia przez właściwą władzę wypłaty wynagrodzenia czekiem lub przekazem pocztowym lub pieniężnym, gdy ten sposób wypłaty jest ogólnie stosowany lub potrzebny ze względu na specjalne okoliczności, gdy przewiduje to umowa zbiorowa lub orzeczenie rozjemcze, albo gdy w braku takich postanowień zgadza się na to zainteresowany pracownik.
Wynagrodzenie w naturze powinno być realizowane w naturze, chyba że pracownik wyraża zgodę na ekwiwalent pieniężny. Jednakże układy zbiorowe pracy zawierające postanowienia o wypłacie części wynagrodzenia w naturze, przewidują niekiedy możliwość zwolnienia się pracodawcy z obowiązku świadczenia w naturze przez wypłatę ekwiwalentu pieniężnego. W takiej sytuacji wybór sposobu świadczenia należy do pracodawcy.
Pracodawca, który nie wypłaca wynagrodzenia we właściwej formie, nie wykonuje zobowiązania w sposób należyty, co skutkuje odpowiedzialnością odszkodowawczą po jego stronie. Pracownik może odmówić przyjęcia wynagrodzenia w niewłaściwej formie i domagać się zapłaty w formie właściwej, a ponadto odsetek za czas zwłoki. Jeżeli pracownik poniósł szkodę z powodu niewłaściwego wykonania zobowiązania z przyczyn, za które pracodawca ponosi odpowiedzialność, służy mu również roszczenie o naprawienie szkody.